อกุศลจิต ๑๒

อกุศลจิต คือจิตที่เป็นบาป เป็นเหตุให้เกิดผลที่ไม่ดี มีทั้งหมด ๑๒ ดวง แบ่งตามมูล (รากเหง้า) ที่ทำให้จิตนั้นเกิดขึ้น เป็น ๓ พวก:

• โลภมูลจิต ๘ — มีโลภะ (ความติดใจ อยากได้) เป็นมูล
• โทสมูลจิต ๒ — มีโทสะ (ความประทุษร้าย ไม่พอใจ) เป็นมูล
• โมหมูลจิต ๒ — มีโมหะ (ความหลง) เป็นมูลเดี่ยว (ไม่มีโลภะหรือโทสะร่วม)

โลภมูลจิตทั้ง ๘ ดวง แยกตามคุณสมบัติ ๓ คู่ที่ประกอบกัน:

• เวทนา: โสมนัส (ดีใจ) หรือ อุเบกขา (เฉยๆ)
• ทิฏฐิ: ทิฏฐิคตสัมปยุตต์ (มีความเห็นผิดร่วมด้วย) หรือ ทิฏฐิคตวิปปยุตต์ (ไม่มี — แต่อาจมีมานะแทน)
• สังขาร: อสังขาริก (เกิดเอง ไม่มีการชักชวน) หรือ สสังขาริก (มีการชักชวนหรือกระตุ้นก่อน)

ทั้ง ๓ คู่นี้รวมกันได้ ๘ แบบ (2×2×2) จึงเป็นที่มาของโลภมูลจิต ๘ ดวง

เจตสิกที่ประกอบร่วม (สังคหนัย)

เจตสิก ๑๔ ดวง (สัพพากุศลโยคีเจตสิก) ประกอบกับอกุศลจิตทั้ง ๑๒ ดวงเสมอ ได้แก่ อัญญสมานเจตสิก ๑๐ (เว้นอธิโมกข์ ปีติ ฉันทะ ซึ่งไม่แน่นอน) และโมจตุกเจตสิก ๔ (โมหะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อุทธัจจะ)

ส่วนที่ต่างกันไปในแต่ละดวง คือ:

• ปีติ ประกอบเฉพาะจิตที่เป็นโสมนัส (โลภมูลจิต ๑-๔)
• ฉันทะ ไม่ประกอบในโมหมูลจิตทั้ง ๒ ดวง
• อธิโมกข์ ไม่ประกอบเฉพาะโมหมูลจิตดวงที่ ๑ (วิจิกิจฉาสัมปยุตต์) เพราะวิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) กับอธิโมกข์ (การตัดสินใจ) มีสภาพขัดแย้งกัน
• ถีนะ มิทธะ ประกอบเฉพาะจิตที่เป็นสสังขาริก
• ทิฏฐิ / มานะ ประกอบเฉพาะโลภมูลจิต และไม่ประกอบพร้อมกัน (สลับกันตามคู่ทิฏฐิคตสัมปยุตต์/วิปปยุตต์)
• โทจตุกเจตสิก ๔ ประกอบเฉพาะโทสมูลจิต
• วิจิกิจฉา ประกอบเฉพาะโมหมูลจิตดวงที่ ๑

ลองสำรวจความสัมพันธ์ทั้งหมดนี้ได้ในหน้าเว็บหลัก — สลับนัยได้ที่แถบด้านบน แล้วชี้หรือคลิกที่วงกลมเพื่อดูว่าจิตหรือเจตสิกแต่ละดวงเชื่อมโยงกับอะไรบ้าง

(ข้อมูลอ้างอิง: ปรมัตถโชติกะ ปริจเฉทที่ ๑-๒-๖ หลักสูตรจูฬตรี หน้า ๕๐-๕๑)